Postępowanie spadkowe krok po kroku. Postępowanie spadkowe przed sądem czy notariuszem?
Ilustracja: canstockphoto

Strona główna / Postępowanie Spadkowe : Krok po Kroku

Postępowanie Spadkowe : Krok po Kroku

Świadomość prawna Polaków w kwestii postępowania spadkowego i dziedziczenia nadal pozostaje znikoma, choć przeprowadzenie postępowania spadkowego jest niezbędne w celu rozporządzania przedmiotami wchodzącymi w skład spadku. Z tej przyczyny warto przybliżyć tytułową tematykę, by ułatwić spadkobiercom uporządkowanie spraw majątkowych po zmarłym bliskim.

We wniosku należy wskazać:

Do dwóch koniecznych postępowań sądowych, jakie należy przeprowadzić po zmarłej osobie należą:

– postępowanie spadkowe, które umożliwi uzyskanie potwierdzenia nabycia spadku po zmarłym,

– postępowanie o dział spadku pomiędzy spadkobiercami.

Postępowanie spadkowe – przed sądem, czy u notariusza?

Istnieją dwie drogi przeprowadzenia postępowania spadkowego. Pierwszą z nich jest złożenie odpowiedniego wniosku do sądu, który przeprowadzi w trybie nieprocesowym postępowanie spadkowe, zakończone postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku. Natomiast druga, to osobiste stawiennictwo wszystkich spadkobierców u notariusza, który sporządzi akt poświadczenia dziedziczenia.

Postępowanie spadkowe przeprowadzone w sądzie jest znacznie tańsze, jednak cała sprawa będzie prawdopodobnie trwała znacznie dłużej niż wizyta u notariusza. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej osobie, może wnieść każdy ze spadkobierców. Sądem właściwym do rozpoznania takiego wniosku, jest sąd rejonowy ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego. Spadkobierca, który złoży wniosek, będzie występował w sprawie w charakterze wnioskodawcy. Natomiast pozostali spadkobiercy będą uczestnikami postępowania. W postępowaniu spadkowym powinny wziąć udział zarówno osoby, które wchodzą w rachubę jako spadkobiercy ustawowi, jak i testamentowi.

– imię, nazwisko i adres wnioskodawcy, a także imiona, nazwiska i adresy potencjalnych spadkobierców ustawowych (uczestników postępowania);

– imię i nazwisko zmarłego, datę i miejsce jego śmierci, a także ostatnie miejsce jego zamieszkania;

– akt zgonu oraz inne akty stanu cywilnego wskazujące pokrewieństwo ze zmarłym osób wskazanych we wniosku jako spadkobierców.

Do wniosku należy również dołączyć odpisy wniosku w ilości odpowiadającej liczbie uczestników postępowania.

Opłata od składanego do sądu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 50 zł. Jeżeli jednak w jednym wniosku wnosimy o stwierdzenie nabycia spadku po kilku osobach, trzeba zapłacić wielokrotność tej sumy.

Ponadto uzyskanie odpisu postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku ze stwierdzeniem prawomocności wymaga uiszczenia opłaty w wysokości  6 zł za stronę. Należy pamiętać, iż sąd nie wysyła stronom odpisów postanowień z urzędu, należy wystąpić do sądu z odpowiednim wnioskiem.

We wniosku należy wskazać:

Cała procedura stwierdzenia nabycia spadku kończy się wydaniem przez sąd postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, w którym to postanowieniu, zostają ustalone udziały poszczególnych spadkobierców spadku. Podczas sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, sąd nie zajmuje się analizowaniem tego, jakie składniki majątkowe wchodziły w skład spadku, ani nie będzie także dokonywał podziału składników masy spadkowej pomiędzy spadkobierców.

Ustalenie tego, co wchodziło w skład masy spadkowej i dokonanie podziału poszczególnych składników masy spadkowej, następuje w kolejnym etapie postępowania, a więc podczas sprawy o dział spadku (szczegóły w dalszej części artykułu).

Drugą drogą uzyskania stwierdzenia praw do spadku, jest udanie się do notariusza, który sporządzi akt poświadczenia dziedziczenia. Jest to metoda zdecydowanie szybsza, ale jednocześnie o wiele droższa. Przede wszystkim jednak  pamiętać należy, że notarialny akt poświadczenia dziedziczenia
to instytucja, z której spadkobiercy  skorzystać mogą jedynie  w sytuacjach niespornych. Obowiązkowym więc warunkiem przeprowadzenia postępowania spadkowego u notariusza, jest osobiste stawiennictwo jednocześnie wszystkich spadkobierców.

Do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza niezbędne są następujące dokumenty:

– akt zgonu, numer PESEL  i ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy;

– odpisy skrócone aktów urodzenia spadkobierców, a w przypadku tych, którzy zawarli związek małżeński i zmienili nazwisko – odpisy skrócone aktów małżeństwa;

– testament spadkodawcy, jeżeli taki istnieje;

– informacja o wszystkich nieruchomościach, których właścicielem / współwłaścicielem / użytkownikiem wieczystym / współużytkownikiem wieczystym /uprawnionym / współuprawnionym był spadkodawca, poprzez wskazanie numeru księgi wieczystej nieruchomości i sądu, który tę księgę prowadzi.

Przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia, notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osób, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne.

Akt poświadczenia dziedziczenia ma taką samą moc prawną, jak prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Koszty związane z notarialnym poświadczeniem dziedziczenia zależą od liczby osób stających do aktu oraz od zakresu czynności dokonywanych przez notariusza i wynoszą za:

  1. protokół z otwarcia i ogłoszenia testamentu – 50 zł,
  2. protokół z przyjęcia lub odrzucenia spadku (jeżeli od dnia otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) nie upłynęło sześć miesięcy, chyba że oświadczenia tej treści zostały już przez spadkobierców uprzednio złożone) – 50 zł od każdej osoby składającej oświadczenie,
  3. protokół dziedziczenia – 100 zł,
  4. akt poświadczenia dziedziczenia – 50 zł,
  5. wypisy – w zależności od ich liczby oraz liczby stron (strona – 6 zł).

W celu wyliczenia dokładnego wynagrodzenia notariusza za sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia, zalecany jest kontakt z konkretną kancelarią notarialną.

Dział spadku, czyli podział rzeczy wchodzących w skład spadku pomiędzy spadkobierców

W ramach działu spadku dokonuje się ustalenia wartości całej masy spadkowej, miedzy innymi zaliczając na tę rzecz otrzymane przez spadkobierców darowizny. Celem działu spadku jest definitywny podział i rozliczenie masy spadkowej między spadkobiercami oraz określenie w jaki sposób ten podział nastąpi, np. ustalenie zasad spłat, ustalenie warunków obejmujących zniesienie współwłasności. Jest to najtrudniejszy i dość konfliktowy moment fizycznego podziału masy spadkowej, który wymaga wiedzy prawnej i podatkowej tak, aby sposób podziału między spadkobiercami był zgodny z ustawą i wolą spadkodawcy, a jednocześnie nie był dla żadnej ze stron krzywdzący.

Umowa o dział spadku

Dział spadku można przeprowadzić umownie – gdy wszyscy spadkobiercy zgadzają się na wspólny podział – a w braku umowy o podziale zadecyduje sąd. Dział spadku dokonany w drodze umowy, jest możliwy tylko wtedy, gdy istnieje zgodna wola współspadkobierców. W przypadku jej braku, działu spadku dokonuje sąd. Zgoda wszystkich współspadkobierców musi istnieć nie tylko w kwestii dokonania samego działu, lecz również w kwestii tego, w jaki sposób dział spadku ma być dokonany. Stronami umowy są w takim przypadku wszyscy współspadkobiercy. Jeżeli, choćby jeden ze spadkobierców, nie wyrazi zgody na dokonanie umownego działu spadku, zawarcie umowy nie będzie możliwe.

Przed sądem

Celem postępowania działowego jest przede wszystkim dokonanie podziału fizycznego majątku spadkowego, czyli określenie sched spadkowych poszczególnych spadkobierców. Zasadniczo sąd dąży do ugodowego dokonania podziału spadku. Dział spadku powinien obejmować cały majątek spadkowy, dlatego też wniosek o dział spadku powinien dotyczyć całego majątku.

Sąd może dokonać działu spadku na trzy sposoby:

1. Przez podział fizyczny przedmiotów wchodzących w skład spadku, co oznacza,
że poszczególne przedmioty zostają podzielone i przyznane spadkobiercom według wielkości ich udziałów w spadku. Jeżeli nie doprowadzi to do zniszczenia rzeczy, można również podzielić pojedynczą rzecz wchodzącą w skład spadku. W ramach tego podziału dopuszczalne jest ustalenie dopłat na rzecz niektórych spadkobierców, jeżeli nie da się podzielić spadku tak, aby wartość przedmiotów przyznanych spadkobiercom była równa udziałowi w spadku;

2. Przez przyznanie niektórych przedmiotów ze spadku jednemu albo kilku spadkobiercom z ustaleniem obowiązków spłat na rzecz pozostałych spadkobierców lub bez takich spłat;

3. Przez podział cywilny składników majątkowych, co oznacza sprzedaż majątku spadkowego i podział uzyskanych ze sprzedaży środków pomiędzy spadkobierców, według wielkości ich schedy spadkowej.

Dział spadku powoduje skutki prawne i faktyczne. Skutki prawne polegają przede wszystkim na tym, że do majątków osobistych poszczególnych spadkobierców wchodzą przyznane im prawa majątkowe. Zmienia się także odpowiedzialność za długi spadkowe. Od chwili działu spadku, każdy z dotychczasowych współspadkobierców odpowiada za długi samodzielne, w stosunku do wielkości przysługującego mu udziału. Skutki faktyczne polegają na tym, że majątek objęty dotychczas wspólnością, przestaje istnieć jako całość.

Nie ma ograniczeń czasowych, jeśli chodzi o dopełnienie formalności związanych z przeprowadzeniem spraw spadkowych – tj. poświadczenie dziedziczenia przez notariusza lub wystąpienie do sądu z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku. Jakkolwiek spadkobiercą staje się wraz z otwarciem spadku – pozostaje kwestia ustalenia udziałów w majątku. Nawet jeśli jednak spadkobierca jest jeden i tak nie może rozporządzać niektórymi przedmiotami wchodzącymi w skład spadku, dopóki nie zostanie przeprowadzone całe postępowanie spadkowe.

Dotyczy to głównie przedmiotów rejestrowanych, a więc m.in.:

  1. samochodów – w karcie pojazdu i w dowodzie rejestracyjnym figuruje zmarły – aby to zmienić konieczne jest postanowienie o stwierdzeniu nabyciu spadku;
  2. nieruchomości – w księdze wieczystej i w rejestrze gruntów nadal figuruje zmarły;
  3. udziały w spółce z o.o. – właściciel figuruje w KRS – aby to zmienić również konieczne jest stwierdzenie nabycia spadku.

Koszty związane z działem spadku

W przypadku dokonania umownego działu spadku u notariusza w formie aktu notarialnego – koszty naliczane są według taryfy notarialnej – natomiast w przypadku braku zgody wszystkich spadkobierców, należy wystąpić na drogę postępowania sądowego – wówczas opłata od wniosku o dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności wynosi 1000 zł.

Korzyści płynące z przeprowadzonego postępowania spadkowego

Im wcześniej przeprowadzi się postępowanie, tym szybciej można uzyskać dostęp do środków zgromadzonych na rachunku bankowym, w portfelu akcji, czy na rachunku OFE spadkodawcy. Wszystkie instytucje i urzędy wymagają w tym celu odpisu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Brak postępowania spadkowego utrudnia regulację wielu czynności administracyjnoprawnych
w których figurował zmarły. Akt zgonu nie jest wystarczający. Dotyczy to w szczególności przystąpienia do spółdzielni mieszkaniowej, w przypadku mieszkania lokatorskiego.

Z uwagi na powyższe, warto zadbać, aby w odpowiednim czasie zostało przeprowadzone całe postępowanie spadkowe po zmarłej osobie.

W przypadku pytań lub wątpliwości proszę o kontakt: pytania@papug.pl

Dominika Peżyńska
Adwokat. Specjalista ds. windykacji oraz prawa bankowego. Wielbicielka kryminału, dobrego kina i Mazur. Opiekun działu reprezentacji w sądzie Papug.pl